به گزارش خبرگزاری خبرآنلاین، در جریان عملیات پاکسازی و کاوشهای باستانشناسی در این محوطه، بقایای تاریخی مهمی کشف شد که با دقت از سوی باستانشناسان مستندسازی شدند.
مجموعه معماری پیرامون و زیر بنای ایاصوفیه همچنان شگفتیهای تازهای را آشکار میکند.
شش فضای زیرزمینی، ۹ تونل و نزدیک به سه هزار تن خاک، در حال آشکار کردن جنبههای ناشناختهای از تاریخ بنای ایاصوفیه هستند.
جهانی زیرزمینی که تاکنون ناشناخته مانده بود، بهتدریج در زیر بنای ایاصوفیه آشکار میشود. راهروها، شبکههای آبرسانی باستانی و بقایای معماری که ممکن است قدمت آنها به دورهای پیش از ساخت کلیسای کنونی در قرن ششم میلادی برسد، در جریان عملیات مرمت این بنای تاریخی کشف میشوند. تاکنون ۴۲۰ متر از تونلهای زیرزمینی پاکسازی شده و مقامهای ترکیه در حال بررسی امکان بازگشایی برخی از آنها به روی بازدیدکنندگان هستند؛ اقدامی که میتواند چشمانداز تازهای از تاریخ قسطنطنیه در دوره بیزانس پیش روی علاقهمندان قرار دهد.
محمد نوری ارسوی، وزیر فرهنگ و گردشگری ترکیه، در بازدید از تأسیسات زیرزمینی ایاصوفیه، همراه با دانشمندانی که در برنامه مرمت این بنا مشارکت دارند، ابعاد و اهمیت این عملیات را تشریح کرد. شبکه تلویزیونی سیانان ترک نیز برای نخستین بار تصاویری از راهروهای زیرزمینی و فعالیتهای در حال انجام در بخشهایی را پخش کرده است که قرنها زیر لایههای خاک و مواد دیگر مدفون مانده بودند.
براساس اطلاعاتی که وزیر فرهنگ و گردشگری ترکیه منتشر کرده است، نزدیک به سه هزار تن مواد پرکننده و خاک انباشتهشده از دو بخش این بنای تاریخی، یعنی باغ وزیر و باغ غربی، خارج شده است. همچنین در جریان بررسیها، شش فضای زیرزمینی و ۹ تونل شناسایی شدهاند. این عملیات بخشی از برنامه گسترده نگهداری و مرمت ایاصوفیه است؛ برنامهای که مقامهای ترکیه آن را بزرگترین طرح مرمت این بنا در دوران جمهوری ترکیه توصیف میکنند.
ردپای دورهای کهنتر
یکی از مهمترین یافتههای این کاوشها در سازهای تدفینی در زیر زمین، واقع در محدوده باغ وزیر، شناسایی شده است. این سازه که از آن با عنوان آرامگاه سنگتراشیده یا بنای تدفینی زیرزمینی (هیپوژیوم) یاد میشود، ازجمله کشفیات مهم این عملیات به شمار میرود.
در این بخش، عملیات پاکسازی و کاوش به شناسایی لایههای معماری در عمقی پایینتر از سطح شناختهشده پیشین کف بنا انجامیده است. دانشمندان در حال بررسی این موضوع هستند که آیا این لایهها به دورهای پیش از ساخت بنای کنونی ایاصوفیه تعلق دارند یا خیر.
به گفته محمد نوری ارسوی، عملیات تا عمق یکونیم متری پایینتر از سطح کف بنا که با گلولای پوشیده شده بود، ادامه یافت و در این عمق، نشانههایی از یک مرحله معماری قدیمیتر آشکار شد.
این یافته از نظر تاریخی اهمیت ویژهای دارد؛ زیرا کلیسای کنونی ایاصوفیه در دوران امپراتور ژوستینین، بین سالهای ۵۳۲ تا ۵۳۷ میلادی، در محل کلیساهای مسیحی قدیمیتری ساخته شد.
با این حال، تاکنون تاریخگذاری قطعی بقایای تازه کشفشده اعلام نشده است. این احتمال که آثار یادشده به دورهای پیش از ساخت کلیسای کنونی تعلق داشته باشند، همچنان موضوع بررسیهای علمی است.
شبکهای زیرزمینی با ۹ تونل
در باغ غربی ایاصوفیه، شش فضای زیرزمینی متفاوت شناسایی شدهاند که از طریق ۹ تونل به یکدیگر راه دارند.
به گفته وزیر فرهنگ و گردشگری ترکیه، احتمالا سه مورد از این فضاها بخشهایی زیرزمینی از آتریوم قدیمی بودهاند؛ حیاطی که به مجموعه کلیسا متصل بود.
بررسیها در بخشهای دیگر نیز ادامه دارد. برخی از این فضاها به شکل راهروهایی کشیده هستند که عرض آنها بین چهار تا ۴.۸ متر است.
از میان ۹ تونل شناساییشده، هفت تونل تاکنون از مواد پرکننده و خاک انباشتهشده پاکسازی شدهاند و عملیات ثبت و مستندسازی دو تونل دیگر همچنان ادامه دارد.
طول مجموع بخشهای پاکسازیشده به ۴۲۰ متر میرسد.
طولانیترین تونل ۱۸۰ متر است و از نظر باستانشناسی اهمیت ویژهای دارد؛ زیرا دانشمندان در حال بررسی این احتمال هستند که این تونل با مسیری موسوم به «جاده رومی قسطنطنیه» ارتباط داشته باشد.
این راهرو در امتداد نمای ایاصوفیه امتداد دارد و از محوطه مقابل مدرسه فاتح به سمت ورودی بازدیدکنندگان کشیده شده است. شیب آن حدود ۳ درصد است.
ارتباط احتمالی این راهرو با شبکه تاریخی خیابانهای پایتخت بیزانس، یکی دیگر از موضوعاتی است که پژوهشگران در حال بررسی آن هستند. با این حال، هنوز کارکرد دقیق و اولیه این تونل مشخص نشده است.
شبکه پنهان انتقال آب در قسطنطنیه
براساس ارزیابی دانشمندان، تونلهای زیرزمینی ایاصوفیه بخشی از یک سامانه گستردهتر برای مدیریت منابع آب در قسطنطنیه تاریخی بودهاند.
به نظر میرسد برخی از بخشهای این شبکه برای توزیع آب و هدایت آب باران مورد استفاده قرار میگرفتهاند؛ کارکردهایی که برای حفاظت و استفاده روزمره از چنین مجموعه معماری بزرگی اهمیت اساسی داشتهاند.
کشف این تونلها امکان بررسی دقیقتر زیرساختهای فنی و تأسیساتی را فراهم میکند که در دورههای مختلف تاریخی، در اطراف ایاصوفیه شکل گرفته و توسعه یافتهاند.
در عین حال، عملیات مرمت و ساماندهی این مجموعه تنها به پاکسازی تونلها محدود نمیشود. این اقدامات شامل تعمیر طاقها، تثبیت دیوارچینیها و تقویت بخشهایی است که در گذر زمان آسیب دیدهاند.
در یکی از فضاهای زیرزمینی به طول ۵۶ متر، آسیبهای سازهای در بخشی به طول ۱۸ متر ترمیم شده است. همچنین، برای تضمین پایداری سازهای سایر تونلها، بخشهای مختلف آنها با استفاده از اتصالات و عناصر فولادی ضدزنگ تقویت میشوند.
گشایش راهروهای زیرزمینی به روی بازدیدکنندگان
دولت ترکیه، علاوه بر اهمیت باستانشناختی و تاریخی این عملیات، اکنون در حال بررسی چگونگی استفاده از برخی فضاهای زیرزمینی ایاصوفیه به عنوان بخشهایی قابل بازدید برای عموم است.
محمد نوری ارسوی اعلام کرده است که طرحی ویژه برای معرفی سازههای زیرزمینی در دست تهیه است. در این طرح، حفاظت از بنای تاریخی و تأمین ایمنی بازدیدکنندگان از اولویتهای اصلی خواهد بود.
هنوز مشخص نشده است که کدام بخشها ممکن است به روی عموم گشوده شوند و همچنین زمانبندی مشخصی برای این کار اعلام نشده است.
یکی دیگر از موضوعاتی که متخصصان در حال بررسی آن هستند، امکان استفاده از شبکه زیرزمینی برای بهبود سیستم تهویه بنای ایاصوفیه است.
براساس ارزیابیهای فنی ارائهشده از سوی وزیر فرهنگ و گردشگری ترکیه، دریچه زیرزمینی موجود در حال حاضر تنها میتواند ۳.۶ درصد از نیازهای تهویه ایاصوفیه را تأمین کند. در مطالعات آینده بررسی خواهد شد که آیا برخی از راهروهای تاریخی میتوانند بدون تغییر در ویژگیهای معماری خود، در قالب یک سامانه مدرن به تأمین هوای تازه در این بنا کمک کنند یا خیر.
تاریخی در زیر تاریخ
ایاصوفیه که نزدیک به ۱۵ قرن است بر بافت تاریخی قسطنطنیه سایه افکنده، همچنان موضوع پژوهشهای باستانشناختی و معماری است.
اکنون تحقیقات جدید توجه پژوهشگران را به بخشهای کمتر شناختهشده این بنای تاریخی، در زیر سطح زمین، معطوف کرده است؛ جایی که مراحل مختلف ساختوساز و زیرساختهای قسطنطنیه قدیم تا حد زیادی از دید پنهان ماندهاند.
منبع: یورونیوز - منتشرشده در ۲۱ نوامبر ۲۰۲۶ برابر با ۳۰ آذر ۱۴۰۵
۲۵۹






نظر شما